សីលញាណ និងចិត្តញាណ មានទំនាក់ទំនងគ្នាយ៉ាងជិតស្និទ្ធិ។ បើមនុស្សយើងគ្មានចិត្តញាណនោះទេ នឹងមិនធ្វើឱ្យមនុស្សកើតមាននូវសីលញាណបានឡើយ ពោលគឹមនុស្សមានចិត្តញាណទើបមានសីលញាណកើតបានចិត្តញាណជាប្រធានសង្កេតពិនិត្យហើយសីលញាណជាអ្នកវិភាគពិចារណាវិនិច្ឆ័យប្រកបដោយវិចារណញាណ។ បើមនុស្សគ្មានចិត្តញាណទេ គឺជាមនុស្សគ្មានឆន្ទៈ គ្មានសញ្ចេតនា ជាមនុស្សគ្មានសីលញាណ។ កាលណាមានអត្ថិភាពចិត្តញាណជាកត្តាចាំបាច់នាំឱ្យមានសីលញាណ។

ក.សន្ធិសញ្ញាថ្ងៃទី១១ សីហា ១៨៦៣ មានអត្ថន័យជារួមគឺ ការដាក់ប្រទេសខ្មែរក្រោមអាណាព្យយាបាលបារាំង ។ ខ. ចលនាតស៊ូរបស់ប្រជារាស្រ្តខ្មែរចំពោះការត្រួតត្រារបស់បារាំងមានដូចជា នៅឆ្នាំ ១៨៦៣ លោកអាចារ្យស្វាបានភៀសខ្លួនទៅបង្កទ័ព និងបានវាយយកខេត្តទ្រាំង ហើយបន្តឆ្ពោះមកក្រុងភ្នំពេញ នៅខែឩសភា ឆ្នាំ១៨៦៦ លោកពោធិ៍កំបោរ បានបង្កទ័ពទៅវាយបារាំង ចលនាតស៊ូរបស់អ្នកម្ចាស់ស៊ីវុវត្ថាប្រឆាំងបារាំង ។ គ. ខ្ញុំពេញចិត្តនឹងវីរបុរសខ្មែរណាស់ ព្រោះពួកគាត់មានសកម្មភាពតស៊ូប្រឆាំងនឹងពួកបារាំងយ៉ាងផុសផុល ដោយហ៊ានពលិកម្មគ្រប់បែបយ៉ាងដើម្បីបុព្វហេតុជាតិមាតុភូមិ ។

ផលវិបាកនៃសង្រ្គាមក្នុងសម័យសាធារណរដ្ឋខ្មែរ គឺ ប្រជាជនកម្ពុជាជាង ១លាននាក់បានបាត់បង់ជីវិត អ្នករបួស ក្មេងកំព្រា និងជនពិការជាច្រើននាក់ទៀត ។ ប្រជាពលរដ្ឋភៀសខ្លួនរាប់សែននាក់គ្មានទីពឹង ព្រាត់ប្រាស់ គ្រួសារ ។ នៅក្នុងប្រទេសរោងចក្រឩស្សាហកម្ម ៤/៥ បានត្រូវបំផ្លិច បំផ្លាញ ចំការកៅស៊ូ ២/៣ ត្រូវបាត់បង់ ផ្លូវថ្នល់ និងផ្លូវដែក ៧០-៨០% ត្រូវខូចខាត ហើយកំពង់ផែពាណិជ្ជកម្ម ទាំងទឹកសាបនិងទឹកប្រៃទទួលការខូចខាតជាទម្ងន់ ...

នៅឆ្នាំទម្រង់នៅឆ្នាំ១៨៧៧ ដោយបារាំងមានទិសដៅចង់កែប្រែសង្គម ប្រពៃណីទំនៀមទំលាប់សក្ដិភូមិខ្មែរឪ្យទៅជាសង្គមមូលធននិយមដែលជាប្រព័ន្ធទីផ្សារសេរីដូចសង្គមបារាំងដែរ ។

បានរបបសាធារណរដ្ឋខ្មែរដួលរលំព្រោះ ៖ • របបនេះពុករលួយ បក្សពួកនិយម • របបនេះជាអាយ៉ងរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក(អាមេរិកដកខ្លួនចេញពីសង្រ្គាមនៅឥណ្ឌូចិន) • ប្រជាជនមិនពេញចិត្ត • ខ្មែរក្រហមវាយរលំ។