អត្តសញ្ញាណជាតិខ្មែរបានប្រើនិមិត្តរូបដូចជា៖ • ទង់ជាតិ • ចម្រៀងជាតិ • និងសញ្ញាណជាតិ ។

លកក្ខណៈសំខាន់របស់និមិត្តសញ្ញាណជាតិរួមមាន៖ • ស្គាល់ពីប្រភពលក្ខណៈនិងត៥ម្លៃរបស់ព្រលឹងជាតិបានច្បាស់លាស់ ក៏ដូចជាឈានទៅស្គាល់អរិយធម៌ខ្មែរ ហើយនាំឲ្យមនុស្សខ្មែរមានមោទនៈភាពជាតិ មនសិការជាតិពិសេសស្គាល់ពីឧត្តមប្រយោជន៍ជាតិ និងប្រជាជន • ស្គាល់ពីតម្លៃនៃអរិយធម៌ជាតិតាំងពីបុរាណ • មានទឹកចិត្តស្រឡាញ់ការពារ និងថែរក្សាជាតិ • ហ៊ានលះបង់អ្វីៗដើម្បីជាតិ ផលប្រយោជន៍ជាតិ ឬដើម្បីបុព្វហេតុជាតិនិងប្ហរជាជន ។

មូលហេតុដែលបង្ហាញពីការវិវាទឬខ្វែងគំនិតគ្នារួមមានៈ • ការបរិហាកេរ្តិ៍គ្នា • ការរំំលោភលើផ្លូវភេទ • ការវាយតប់គ្នាដោយមូលហេតុផ្សេងៗ • ការលែងលះប្តីប្រពន្ធ • ជម្លោះដែលនាំឲ្យមានរបួសស្នាម • ការវាយដណ្តើមស្រីញីគ្នា • អំពើចោរកម្ម • ការកាប់សម្លាប់គ្នា • ការលេងល្បែងស៊ីសង់ • ការមិនគោរពសម្តី ឬគោរពពាក្យសច្ចៈ • ជម្លោះទៅលើដីធ្លី • ការមិនចេះអត់ឪនអធ្យាស្រ័យរវាងគ្នា និងគ្នា • បងធំបងតូចជើងកាង • គ្រឿងញៀន • បុណ្យសក្តិ អំណាចទ្រព្យសម្បត្តិ • ការយល់ច្រលំនិងគ្នា ។ល។ ជាដំណោះស្រាយនូវទំនាស់ទាំងនោះប្រកបដោយសុវត្ថិភាព និងជោគជ័យខ្ពស់រួមមានដូចខាងក្រោម៖ • សិក្សា និងពិនិត្យជម្លោះដែលកើតមានឲ្យបានច្បាស់លាស់និងត្រឹមត្រូវ

បានជាខ្មែរដើមជឿលើព្រលឹងព្រោះថា៖ កាលដើមឡើយពួកគររស់នៅជាកុលសម្ព័ន្ធជាអ្នកដឹកនាំ ជាអ្នកទទូលខុសត្រូវ លើវាសនាកូនលើកុលសម្ពន្ធ័នៅបេលមានអាសន្នអន់ក្រ មេក្រុមកុលសម្ព័ន្ធ គឺជាអ្នកការពារសុខសុវត្ថិភាពឲ្យកូនក្រុមកុលសម្ព័ន្ធ ឬជាអ្នករកយុត្តិធម៌សព្វបែបយ៉ាងទាំងអស់ អំពើល្អរបស់មេក្រុមសម្ព័ន្ធនេះឯងធ្វើឲ្យជាប់នូវខួរក្បាលគ្រប់ៗគ្នារបស់កូនក្រុមកុលសម្ព័ន្ធដល់ពេលមេក្រុមកុលសម្ព័ន្ធស្លាប់ទៅ គេតែងតែលើកនរណាមួយដេលមានវីរភាពអង់អាចក្លាហាន មានគតិយុត្តិធម៌ជាអ្នកដឹកនាំបន្ត។ នៅពេលគេជួបឧបសគ្គ ឬជួបនិងបាតុភូតធម្មជាតិគេតែងតែពឹងសមត្ថភាពក្នុងខ្លួនគេឲ្យអស់ពីសមត្ថភាពហើយ ទើបគេពឹងលើកម្លាំងក្រៅខ្លួនរបស់គេទៀត កឺបន់ស្រន់អំពាវនាវរកព្រលឹងមេក្រុមកុលសម្ព័ន្ធរបស់គេឲ្យជួយដល់ពួកគេឲ្យចាកផុតពីគ្រោះថ្នាក់ ភាពអស្ចារ្យរបស់ព្រលឹងក្រៅខ្លួនដែលធ្វើឲ្យគេរួចពីគ្រោះថ្នាក់នេះ ហើយបណ្តោយឲ្យមានជំនឿលើព្រលឹងមេកុលសម្ព័ន្ធ ជាព្រលឹងរបស់វវីរជនដែលសព្វថ្ងៃនវហៅថា ជំនឿទៅលើអារក្ស អ្នកតាទើបប្រជាជនខ្មែរយើងសព្វថ្ងៃនៅតាមតំបន់ខ្ពស់ រាបនៅសេសសល់ការគោរពអារក្ស អ្នកតាបញ្ជាន់អាក្សរ ដើម្បីកសាងសួរសុំសេចក្តីសុខ គ្រប់បែបយ៉ាង ។ ជំនឿលើព្រលឹងទាំងអស់នោះហើយ ...

ប្រជាពលរដ្ឋនៅក្នុងសង្គមប្រជាធិបតេយ្យត្រូវមាន៖ ក. សិទ្ធិ • សិទ្ធិចូលរួមបោះឆ្នោត និងសិទ្ធិឈរឈ្មោះឲ្យគេបោះឆ្នោត • សិទ្ធិចូលរួមបង្កើតគណបក្សនយោបាយសមាគមន៍ផ្សេងៗ • ទាមទារឲ្យរដ្ឋាភិបាលធ្វើតាមការទាមទាររបស់ខ្លួន ខ. កាតព្វកិច្ច • គោរពប្រតិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងច្បាប់នានា • គោរពសិទ្ធិមនុស្សនិងលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ • ចូលរួមដឹងឭ និងចូលរួមចំណែកគ្រប់ភារកិច្ចរបស់រដ្ឋ • ហ៊ានបញ្ចេញមតិ ជជែកវែកញែករកខុសត្រូវ ។

ជាតិបានន័យថាកំណើត ការរកកើត ។ ស្នេហា គឺជាការស្រឡាញ់សិទ្ធិ ស្រឡាញ់ជាប់ចិត្ត ។លក្ខណៈរួមរបស់ជាតិមាន ទឹកដី ប្រជាជន នយោបាយ និងវប្បធម៌អរិយធម៌របស់ជាតិ ។ ជាតិ ជាសកម្មភាពពលកម្មផ្នែកខួរក្បាល និងរូបរាងកាយរបស់មនុស្ស ដែលប្រកបដោយសុឆន្ទៈ ដើម្បីជាតិបុព្វហេតុជាតិដែលស្តែងឡើងតាមរយៈសមត្ថភាព និងគុណធម៌របស់មនុស្ស ។ ផ្ទុយទៅវិញបើសកម្មភាពនាំឲ្យលិចលង់នាំឲ្យអស់សមត្ថភាពពុំអាចហៅថាស្នេហាជាតិបានឡើយ។ គុណសម្បត្តិរបស់អ្នកស្នេហាជាតិមាន ៖ ត្រូវបំពេញវីរភាពសកម្មភាពដើម្បីជាតិដូចជា ហ៊ានលះបង់អ្វីៗគ្រប់បែបយ៉ាងដើម្បីបុព្វហេតុជាតិ ស្រឡាញ់លើកតម្កើងជាតិ ...

ប្រទេសកម្ពុជាយ៉ាងដូចម្តេចខ្លះ ? ព្រះពុទ្ធសាសនាបានអប់រំទូន្មានប្រៀនប្រដៅដល់ពុទ្ធិសាសនិកជនកម្ពុជា ដើម្បីចូលរួមកសាងប្រទេសកម្ពុជាដូចជា៖ • អប់រំទូន្មានពុទ្ធសាសនិកឲ្យប្រព្រឹត្តតែអំពើល្អ • តាំងចិត្តឲ្យស្អាតផូរផង់ • ដឹកនាំជីវិតដោយសន្តិភាព • ប្រកាន់ធម៌អហិង្សាតាមរយៈសីលប្រាំ និងសីលប្រាំបី ព្រះពុទ្ធសាសនាបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងសង្គមព្រោះ ៖ • ព្រះសង្ឃជួយប្រៀនប្រដៅមនុស្សឲ្យចេះអាន សរសេរតាំងពីដើមរៀងមក • ជួយកសាងសាលារៀន ផ្លូវ ស្ពាន ថ្នល់ មន្ទីរពេទ្យ… • ធ្វើឲ្យវិស័យនយោបាយមានការងារឯកភាពគ្នា។

ល្បិចនៃពុទ្ធិចែកចេញជា ២ប្រភេទគឺ៖ • វិភាគៈ ជាការបំបែកអង្គធាតុមួយឲ្យទៅជាធាតុផ្សំផ្សេងៗឬបំបែកអ្វីមួយដែលសាំញុំាឲ្យទៅជាការងាយស្រួល។ វិភាគចែកចាញជា២ផ្នែកគឺ៖ • វិភាគពិត ជាការបំបែកធាតុផ្សំដែលមានស្រាប់ដែលមាននៅក្នុងអង្គវត្ថុភាវះឬបាតុភូតមួយដោយពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើគោលការណ៍ពិសោធន៍និងការពិចារណា។ • វិភាគក្នុងគំនិត ជាការបំបែកក្នុងកត្តាផ្សេងៗនៃបាតុភុតដោយប្រើគំនិត។ វិភាគក្នុងគំនិតមិនអាចផ្តល់ដល់យើងនូវការដឹងជាក់លាក់ទេតែផ្ដល់ឲ្យយើងបានត្រឹមសម្មតិកម្មតែប៉ុណ្ណោះ។ • សំយោគ គឺការប្រមូលធាតុផ្សេងៗឲ្យបានជាវត្ថុរាវមួយ។ សំយោគមាន២បែបគឺ៖ • សំយោគពិត ជាការប្រមូលផ្តុំធាតុផ្សំចាំបាច់ទាំងឡាយក្នុងលក្ខខណ្ឌជាក់លាក់បង្កើតឲ្យបានអង្គវត្ថុមួយ។ • សំយោគក្នុងគំនិត ជាសំយោគគ្មានអត្ថិភាពផ្នែករូមធាតុទេដែជាសំយោគមួយដែលប្រព្រឹតឡើងដែក្នុងចិត្តប៉ុណ្ណោះ។ សំយោគក្នុងគំនិតចែកចេញជាសំយោគបញ្ញត្តិសំយោគណិតវិទ្យានិងសំយោគបដិសំយោគ។

ដែលហៅថា អព្ភន្តរញាណគឺជាពុទ្ធិឬចំណេះដឹងដែលកើតឡើងដោយចំណាប់ផ្ទាល់ភ្លាមៗដោយមិនចាំបាច់ឆ្លងកាត់វិចារ។ គុណសម្បត្តិរបស់អព្ភន្តរញាណគឺ៖ • ចំណេញពេលព្រោះវាគ្មានស្ពានកណ្តាលអាចប្រព្រឹត្តទៅបានលឿនជាងវិចារ។ • ពុំផ្តល់ដល់ការនឿយហត់ដល់អ្នកប្រព្រឹត្តព្រោះអ្នកមិនបាច់ខំប្រមើលមើល ឬសញ្ជឹងគិត • អាចជៀសពីកំហុសបានច្រើនព្រោះជាគំហើញផ្ទាល់មិនចំាបាច់ប្រើលំនឹក។ • ទប់បានតថភាពដឹងច្បាស់នូវសច្ចភាពដោយពុំចាំបាច់ពិសោធន៍និងពិចារណា។ គុណវិបត្តិរបស់អព្ភន្តរញាណគឺ៖ • អាចខុស កាលបើយើងណែនាំវាមិនបានអាចមានការភ្លាំងភ្លាត់អាចច្រលំ។ • មិនត្រូវទុកចិត្តទាំងស្រុងទេព្រោះយើងមិនទាន់ស្គាល់ឬសគុលវាច្បាស់។ • មិនអាចពិនិត្យវាសាជាថ្មីបានទេ។

គុណសម្បត្តិផ្នែកបញ្ញារបស់ស្យង់មាន៖ • ការស្រលាញ់សច្ចភាពៈ ជាគុណសម្បត្តិចម្បងរបស់អ្នកប្រាជ្ញនិងអ្នករុករក • ចំណង់ដឹងៈ ជាសន្ទុះអមតះរបស់គំនិតដែលហាក់នៅតែមិនទាន់ពេញចិត្តពុទ្ធិដែលធ្លាប់មានពីមុនមកព្រោះស្យង់ជាកូនរបស់ចម្ងល់។ • គំនិតវិភាគ ៖គំនិតដែលខិតខំបំបែកបម្រាប់រូបីផ្សេងៗដែលសុំាញុំាឲ្យយទៅជាហេតុងាយនិងទូទៅ។ • គំនិតវិជ្ជមានៈ ជាគំនិតចុះញ៉មការណ៍ចាត់ទុកការណ៏ជាប្រភពជាវិធាន ជារង្វាស់និងជាការត្រួតពិនិត្យលើអ្វីៗទាំងអស់មាននយ័ថាគឺការដែលបញ្ជានិងវិនិច្ឆ័យរាល់គំនិត។ • គំនិតរិះគិតៈគឺមិនព្រមទទួលស្គាល់អ្វីដែលគ្មានភស្តុតាង។ • វប្បធម៌ទូទៅៈគឺត្រួវមានវប្បធម៌ទូទៅទូលំទូលាយនិងវិជ្ជាឯកទេសច្បាស់ផងដើម្បីធានាលំនឹងផ្លូវចិត្ត។ • គំនិតសាបក្ខភាពៈគឺជឿថាស្យង់មានការលូតលាស់ឥតឈប់ឈរដូចនេះសច្ចភាពរបស់ស្យង់ជាសច្ចធៀបហើយប្រកាន់គំនិតងឿងឆ្ងល់ជានិច្ច។ • ជំនឿលើគោលការណ៏ចប្បង៖គឺត្រូវមានជំនឿស៊ប់លើគោលការរណ៏ចម្បងៗរបស់ស្យងប្រៀបបានអ្នកជឿសាសនា ហើយបដិសេធចៃដន្យ។ • គំនិតពិនិតសេរី៖ជាគំនិតមិនរណបអាជ្ញាធរណាមួយ មិននៅក្រោយឥទ្ធិពលនយោបាយឬសាសនាឬស្យង់ណាមួយឡើយ។