សង្គមខ្មែរសម័យសក្តិភូមិ គេចែកសង្គមមនុស្សជាស្រទាប់វណ្ណៈគឺ មន្រ្តី ប្រជារាស្រ្ត និងពួកទាសករ ។

វណ្ណៈទាសករមាន ៣ប្រភេទ គឺ • ពួកអ្នកងារទាំងអស់សុទ្ធតែជាទាសករ ដូចជា ពលកម្លោះមហាត នៅបម្រើព្រះរាជាដូចជា ឃ្វាលដំរី ធ្វើស្រែ ចាំឃ្លាំង បុកអង្គរ ។ ពួកគេទាសករ ហៅថាខ្ញុំ គឺជាអ្នកជំពាក់បំណុលគេដោយប្រគល់ខ្លួនឱ្យម្ចាស់បំណុល ។ ពួកគេអាចលោះខ្លួនបានប្រសិនមានអ្នកធានាយកប្រាក់មកលោះបំណុល ។ កូនបំណុលគ្មានប្រាក់លោះក្លាយជាទាសករអស់មួយជីវិត ឬ តពូជទៀតផង • ទាសករម៉្យាងទៀតគឺបានមកពីការទិញ ឬត្រូវគេចាប់យកមកលក់សម្រាប់មុខរបរពាណិជ្ជកម្ម ដូចជាពួកទាសករស្បែកខ្មៅនៅសហរដ្ឋអាមេរិកនៅសតវត្សទី១៨ ។ ...

ព្រះបាទពញាយ៉ាតមកតាំងរាជធានីនៅចតុមុខមង្គលនៅឆ្នាំ ១៤៣១ ។

បន្ទាយលង្វែកកសាងឡើងដោយស្នាព្រះហស្ថព្រះរាជាអង្គចន្ទរាជា ។

មូលហេតុដែលព្រះស្រីរាជាមិនអាចរំដោះខេត្តខាងលិចពីសៀមបាន ព្រោះដោយសារមានវិបត្តិរាជវង្សានុវង្សយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដូចជា ស្រីសុរិយោទ័យបានដកខ្លួនពីចតុមុខទៅបង្ករាជអំណាចនៅស្រីសន្ធរ ធម្មរាជាល្មោភអំណាចបានពឹងសៀមឱ្យមកជួយដណ្តើមរាជ្យ ។

បានជាប្រទេសខ្មែរចែកជាបីអាណាចក្រ ព្រោះដោយការដណ្តើមរាជរវាងព្រះបាទធម្មរាជា ព្រះបាទស្រីសុរិយោទ័យ ពីព្រះបាទស្រីរាជា ។ វិបត្តិទាំងនេះបានផ្តល់ផលវិបាក ដល់សង្គមនិងប្រជារាស្រ្តខ្មែរ ដូចខាងក្រោម • បង្កឱ្យមានចោរកម្ម ឆក់ប្លន់ កាប់សម្លាប់ ជំងឺរាតត្បាត គ្រោះទុរ្កិក្ស ស្លាប់រង្គាល សង្រ្គាមបានអូសបន្លាយអស់ពេល ១០ ឆ្នាំ (១៤៧៥-១៤៨៥) • ប្រជារាស្រ្តខ្មែរត្រូវស្លាប់ដោយសង្គ្រាមស៊ីវិលយ៉ាងច្រើន • ធ្វើឱ្យបែកបាក់សាមគ្គីភាព • មិនអាចរំដោះខេត្តភាគខាងលិច • បាត់បង់ទឹកដីខ្មែរដោយបរទេសឈ្លានពាន • ត្រូវអាប់ឱនកិត្តិយសក្នុងរាជវង្សខ្មែរ…។

បានជាព្រះបាទចន្ទរាជាកសាងបន្ទាយលង្វែក ព្រោះដើម្បី ការពារវាយឆ្មក់ពីសត្រូវ និងកសាងរាជធានីឱ្យកាន់តែរឹងមាំ ។

ស្ថានភាពបន្ទាយលង្វែកជាចំណុចយុទ្ធសាស្ត្រមានទន្លេ បឹង និងព្រៃឈើជារបាំង ។ បន្ទាយនេះមានរាងបួនជ្រុងបណ្តោយ ៣គីឡូម៉ែត្រ ទទឹង ២គីឡូម៉ែត្រ កំពែងដីកម្ពស់ ១៥ ហត្ថ (៧.៥ម៉ែត្រ) ហ៊ុមព័ន្ធដោយគូទឹកនិងដាំដើមឫស្សីកំរាស់ ២ សិន (១សិន ស្មើ ៤០ម៉ែត្រ) ព័ន្ធជុំវិញ ។ ក្នុងបន្ទាយលង្វេកមានវាំងស្តេច បន្ទាយទាហាន ផ្ទះស្រីស្នំ ២២ រោងសេះ ...

បានជាមានឈ្មោះថាខេត្តសៀមរាប ព្រោះដោយសារដោយសារសៀមលើកទ័ពមកវាយខ្មែរនៅក្បែរក្រុងអង្គរ ព្រះបាទចន្ទរាជាបានកេណ្ឌទ័ពទៅទប់ទល់នឹងទ័ពសៀមនៅស្ទឹងអង្គរ និងវាយបកសៀមឱ្យបាក់ទ័ពចាប់ជាឈ្លើយស្វឹងរាបពាន់នាក់ ។ ត្រង់កន្លែងនោះហៅភូមិសៀមរាប ឃុំសៀមរាប និងស្រុកសៀមរាប ក្លាយទៅជាខេត្តសៀមរាបរហូតដល់សព្វថ្ងៃ (សៀមចាញ់ខែ្មររាប) ។

មូលហេតុបានជាបែកបាក់បន្ទាយលង្វែក គឺ • ព្រះរាជា ៖ សត្ថាទី ១ ឆោតល្ងង់ទៅជួយរំដោះក្រុងអយុធ្យារបស់សៀមបីការត្រួតត្រារបស់ភូមា • សៀម ៖ សៀមរមិលគុល ប្រើល្បិចបញ្ជូនសង្ឃមកយកការណ៍ក្នុងបន្ទាយ និងប្រើល្បិចបាចប្រាក់ដួងចូលគុម្ពឫស្សី • វិបត្តិផ្ទៃក្នុង ៖ រាជវង្សានុវង្ស នាម៉ឺនមន្រ្តី ប្រជារាស្រ្តមិនពេញចិត្តនឹងព្រះសត្ថាទី១ តែងតាំងកូនអាយុ ១១ ឆ្នាំ ឱ្យគ្រងរាជនឹង ៦ ឆ្នាំជាមហាឩបរាជ ។ ដូចនេះហើយទើបពួកគេបាត់បង់ស្មារតីប្រយុទ្ធ