មេដឹដនាំខ្មែរប្រហមសំខាន់ៗដែលបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិតទៅហើយរួមមានដូចជា ៖ • ហ៊ូ នឹម និង ហ៊ូ យន់ បានស្លាប់នៅឆ្នាំ ១៩៧៧ • វ៉ន វ៉េតរ សោ ភឹម និង រស់ ញឹម បានស្លាប់នៅឆ្នាំ ១៩៧៨ • សុខ សេន បានស្លាប់នៅឆ្នាំ ១៩៩៧ • ប៉ុល ពត បានស្លាប់នៅឆ្នាំ ...

កត្តាដែលបានទាក់ទាញភ្ងៀវទេសចរណ៍ឪ្យចូលមកទស្សនានៅអ៊ីតាលីមានដូចជា ៖ • មរតកធម្មជាតិពីឆ្នេរខ្សាច់ភ្លឺផ្លេក លាតសន្ធឹងនៅក្រោមព្រះអាទិត្យនារដូវក្ដៅជាច្រើនកន្លែង ។ • មរតកដំណែលវប្បធម៌ពីចក្រភពរ៉ូមដូចជាព្រះវិហារសិនម៉ាក់វិហារសិនពីទ័រជាដើម • មានសារមន្ទីរដែលមានឈ្មោះល្បីល្បាញក្នុងពិភពលោកស្ថិតក្នុងទីក្រុងប្រវត្តិសាស្រ្ដ ។

នៅក្រោយសង្រ្គាមលើកទី១ សេដ្ឋកិច្ចអាមេរិករីកចម្រើនខ្លាំងព្រោះប្រទេសនៅអឺរ៉ុបត្រូវស្ដារសេដ្ឋកិច្ចខ្លួនឡើងវិញដែលខូចខាតដោយសារសង្រ្គាមបានខ្ចីខ្លួនពីអាមេរិកជាច្រើនមានដល់១០ពាន់លាន។ដុល្លារអាមេរិកបានផលិតនូវផលិតផលជាច្រើននាំចូលទៅអឺរ៉ុបមានទឹកប្រាក់ ៧លានដុល្លារក្នុង១ឆ្នាំ។ នាំឪ្យសន្ទុះសេដ្ឋកិច្ចប្ដូរមុខមាត់ថ្មីទាំងស្រុង។ ការរីកចម្រើននេះដោយពេលជិត ១០ឆ្នាំ (១៩២២-១៩២៩)តែក្រោយមកអាមេរិកបានជួបវិបត្តិមួយធ្ងន់ធ្ងរ។

ក្រោយពីរីកចម្រើនអស់រយៈពេលជិត១០ឆ្នាំ សហរដ្ឋអាមេរិកជួបវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចឆ្នាំ១៩២៩ ដែលកើតចេញពីបញ្ហាលក់ផលិតផលមិនចេញ ឬដោយការផលិតច្រើនហួសហេតុពេកមិនសមតាមតម្រូវការ ទីផ្សាររួមតូច។ វិបត្តិនេះបានជិះឥទ្ធិពលទៅលើវិស័យឧស្សាហកម្ម ដោយសារផលិតផលលក់មិនចេញ ធ្វើឪ្យរោងចក្រមួយចំនួនធំបិទទ្វារ នាំឪ្យកម្មករបាត់បង់ការងារ។ ឯវិស័យកសិកម្មក៏ទទួលឥទ្ធិពលនេះដែរ។ កសិករលក់ផលិតផលមិនដាច់ធ្វើឪ្យពួកគេជួបការលំបាក។ ធនាគារស្ទើរទាំងអស់ត្រូវបិទត្រូវព្រោះគ្មានបង្វិល។ តាមការធ្វើជំនឿឆ្នាំ ១៩២៩ ធនាគារ ៧០០បិទទ្វារ នៅឆ្នាំ១៩២៨ ជនអាមេរិកចំនួន៦០% រកមិនបានចំនូល ២០០០ដុល្លារក្នុង១ឆ្នាំ ឯ៤០%រស់ក្រោមបន្ទាត់នៃភាពក្រីក្រ។ ឆ្នាំ១៩២៨ដល់ឆ្នាំ១៩៣៣ ពាណិជ្ជករជាង ១០០ពាន់នាក់ក្ស័យធន និងកម្មករ ...

ផលប៉ះពាល់ នៃការប្រើប្រាស់ផូស៊ីលឥន្ទនៈចំពោះបរិស្ថាន៖ • ធ្វើឲ្យអាកាសធាតុប្រែប្រួល • បង្កើតបានជាស្ពាន់ធ័រអុកស៊ីត • ធ្វើឲ្យមានភ្លៀងអាស៊ីត បំផ្លាញអាគារ ជីវិតមនុស្សនិងរុក្ខជាតិ …។

មូលហេតុដែលនាំឱ្យមានសង្រ្គាមលោកលើកទី១ គឺ • នៅដើមសតវត្សទី ២០ ប្រទេសមហាអំណាចឩស្សាហកម្មនៅទ្វីបអឺរ៉ុបជាច្រើនមានបញ្ហាតោនតឹងកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗដោយសារតម្រូវការឩស្សាហកម្មនិងបំណែងចែកដែនដីអាណានិគមមិនស្មើគ្នា ។ • ប្រទេសអាឡឺម៉ង់ជាប្រទេសចក្រពត្តិក្មេងខ្ចី កម្លាំងសេដ្ឋកិច្ចមានសម្ទុះរីកលូតលាស់ឆាប់រហ័ស ប៉ុន្តែមានទឹកដីអាណានិគមតិច ទើបប្រទេសអាឡឺម៉ង់មានបំណងធ្វើការបែងចែកពិភពលោកសារថ្មី • ប្រទេសអង់គ្លេសបានស្នើរសុំលុបការវិវាទចាស់ៗ ជាមួយប្រទេសបារាំងនិងប្រទេសរុស្សី តាមរយៈការគាបសង្កត់ពីប្រទេសអាឡឺម៉ង់ ។ • បារាំងចង់ទាមទារខេត្ត ២ របស់ខ្លួនគឺអាល់សាស់ និងឡូរ៉ែនរួមទាំងចង់បានតំបន់សម្បូរធ្យូងថ្មមួយទៀតគឺតំបន់សារដែលស្ថិតនៅព្រំប្រទល់ប្រទេសបារាំងនិងអាឡឺម៉ង់ ។ • ប្រទេសរុស្សីវិញមានការព្រួយបារម្ភចំពោះការជ្រៀតជ្រែករបស់ប្រទេសអាឡឺម៉ង់ដោយមានគម្រោងស្ថាបនាផ្លូវរថភ្លើងមួយខ្សែ ។ ប្រការនេះអាចជាការគំរាមកំហែងទៅលើតំបន់កូកាស និងសមុទ្រខ្មៅរបស់រុស្សី ។

ប្រទេសដែលបានបង្ខំឪ្យប្រទេសឆេកូស្លូវ៉ាគីប្រគល់ទឹកដីរបស់ខ្លួនឪ្យអាឡឺម៉ង គឺ ប្រទេសបារាំងនិងអង់គ្លេស សន្ធិសញ្ញាក្រុងមុយនិច នៅថ្ងៃទី ៣០ ខែកញ្ញាឆ្នាំ ១៩៣៨ ។

ដើម្បីស្ដារផ្នែកឧស្សាហកម្មឡើងវិញតម្រូវឪ្យរដ្ឋាភិបាលប៉ូឡូញត្រូវធ្វើដូចជាតទៅ ៖ • រុះរើសរោងចក្រ ចាស់ៗដែលចាស់គំរិលពេកចេញទាំងអស់ • កាត់បន្ថយកម្មករ • ទទួលប្រាក់កម្ចីពីប្រទេសមួយចំនួន ដូចជា សហរដ្ឋអាមេរិក អាឡឺម៉ង ស៊ុយអែត អ៉ីតាលី និងបារាំង ។

នៅថ្ងៃទី ០១ កញ្ញា ១៨៥៨ មានបេសកកម្មរួមគ្នាមួយរបស់ទ័ពបារាំង និងអេស្បាញ បានចូលដល់ក្រុងដាណាង ដើម្បីជួយស្រោចស្រង់ជីវិតពួកអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាកាតូលិក ដែលនៅសល់ពីការសម្លាប់របស់សេ្ដចអណ្ណាម ។