បានជាគេនិយាយថា វប្បធម៌ឥណ្ឌាជាប្រភពដ៏សំខាន់ក្នុងការបង្កើតវប្បធម៌ខ្មែរពីព្រោះ នៅក្នុងវប្បធម៌ខ្មែរ គេឃើញមានវ្បធម៌ឥណ្ឌាច្រើនណាស់ដូចជា៖ ភាសា អក្សរ អក្សរសិល្ប៍ • សាសនា ពុទ្ធសាសនា ព្រាហ្មណ៍ • សិល្បៈ ចម្លាក់ សំណង់ប្រាសាទ • ទំនៀមទម្លាប់ប្រពៃណី • ការគ្រប់គ្រង់ របបរាជាធិបតេយ្យ ។ តែវប្បធម៌ឥណ្ឌាពុំមែនជាប្រភពកំណើតក្នុងការបង្កើតវប្បធម៌ខ្មែរព្រោះ ៖ • ជនជាតិខ្មែរមានកំណើតមុនអរិយធម៌ ឥណ្ឌាចូលមកជនជាតិខ្មែរមានវប្បធម៌ដើមរបស់ខ្លួនស្រេចហើយ ។ខ្មែរបានក្រឡៃ កែច្នៃ វបន្បធម៌បរទេសឲ្យមាននលក្ខណៈជាខ្មែរ ...

ទំនួលខុសត្រូវផ្នែកសីលវិជ្ជាចំណុះលក្ខខណ្ឌ២យ៉ាងគឺ ៖ លក្ខខណ្ឌទី១ • មានញាណគ្រប់គ្រាន់ • មានសមត្ថភាពស្គាល់កុសល និងអកុសល លក្ខខណ្ឌទី២ • មានសេរីភាពក្នុងការគិត • មានពុទ្ធិតម្លៃផល និងសេរីភាពផង ។

វប្បធម៌ខ្មែរយើង នាពេលបច្ចុប្បន្នជាមរតក និងឥទ្ធិពលពីប្រភព៖ ឥទ្ធិពលឥណ្ឌា សតវត្សទី១ • ទស្សនៈរាជាធិបតេយ្យ • សាសនា ព្រហ្មញ្ញសាសនា ពុទ្ធសាសនា • ភាសា បាលីសំស្រ្កឹត • អក្សរ សិលាចារឹក • អក្សរសិល្ប៍ រឿងរាមកេរ្តិ៍… • សិល្បៈ ក្បាច់ចម្លាក់ដូចជា រូបកាច់ចង្កេះ ឥទ្ធិពលចិន សតវត្សទី៣ • ជំនួញ • ល្បាយជាតិសាសន៍ • ល្ខោន • ពាក្យពេចន៍សម្រាប់និយាយ ឥទ្ធិពលជ្វា ...

សុជីវធម៌ជា ច្បាប់រស់នៅតាមនរបៀបមនុស្សប្រាំមួយប្រការ ៖ • ការស្តាប់ហេតុផលគួរមិនគួរ • ការស្គាល់ឋានៈខ្លួន និងអ្នកដទៃ • ការស្គាល់ប្រមាណជីវភាព • ការស្គាល់កាលសម័យ • ការស្គាល់ប្រជុំជន និងប្រជុំ • ការស្គាល់មិត្តសំឡាញ់ ។

ដែលហៅថា ភាសាវិទ្យា គឺជាការសិក្សាតាមបែបវិទ្យាសាស្រ្តនូវសន្ទសញ្ញា(Langage) ដែលមនុស្សប្រើប្រាស់ ដើម្បីធ្វើការទាក់ទង់គ្នា ។

សីលគុណសម្បត្តិរបស់ស្យង់កើតពីគុណសម្បត្តិផ្នែកបញ្ញារបស់ស្យង់ដែលរួមមាន៖ • ការមិនគិតប្រយោជន៍ៈ ព្រោះស្យង់គ្មានបំណងត្រូវការទ្រព្យ សម្បត្តិកិតិ្តនាមឬផលប្រយោជន៏ផ្ទាល់ខ្លួនទេ ប៉ុន្តែសច្ចភាពដែលជាបំណងរបស់ស្យង់។ • ភាពទៀងត្រង់ក្នុងគំនិតៈ អ្នកប្រាជ្ញស្យង់មិនត្រូវបកស្រាយការផ្សេងៗតម្រូវទៅតាមទ្រឹស្តីរបស់ខ្លួនឡើយ តែត្រូវការមធ្យោបាយពិសោធន៏អោយបានសព្វគ្រប់។ • សេចក្តីក្លាហាន និងអត់ធ្មត់អ្នកប្រាជ្ញស្យង់មិនរាថយចំពោះរាល់ការណ៏ទិទៀនទោះគ្មានន័យ ឬនាំផលអាក្រក់ដល់ខ្លួនក៏ដោយទោះជួបឧបសគ្គយ៉ាងណាក៏ដោយ។ • គំនិតក្រុមៈ ស្យង់សមយ័ថ្មីតែងបែរទៅរកការរុករករួមគ្នាវិញ ព្រោះការរុករកឯកោតែងនាំមកនូវបរាជយ័។ប្រការនេះនាំឲ្យយកើតការស្រុះចិត្តការជំនះខ្លួនឯងម្នាក់ៗពលីកម្មផ្ទាល់ខ្លួនឬការមូលមតិគ្នាដើម្បីលាក់ឈ្មោះផ្ទាល់ខ្លួនបណ្តាលឲ្យយកើតមានស្មារតីក្រុមគំនិតក្រុម។

វត្ថុវិស័យភាព គឺជាភាពដែលមានលក្ខណះស្របទៅនិងតថភាពខាងក្រៅផ្សាភ្ជាប់ទៅនិងធម្មជាតិមានលក្ខណះទូទៅស្របក្រិតក្រមធម្មជាតិមិនចំណុះឲ្យបុគ្គលណាមួយឡើយ មាននយ័ថាជាលក្ខណះសត្យាជានុមត័ជាក់ស្តែងដូចជាស្យង់ជាដើម ព្រោះស្យង់តែងប្រមូលនូវរាល់ទ្រឹស្តីទាំងអស់មកពិចារណាដោយពុំប្រកាន់ថាជាទ្រឹស្តីអ្វីឡើយ។

ប្រធានវិស័យភាពជា សភាពចំណុះឲ្យបុគ្គលម្នាក់ៗមិនចំណុះឲ្យបាតុភូតខាងក្រៅ មិនចំណុះក្រិត្យក្រមធម្មជាតិផ្តាច់ខ្លួនចេញពីធម្មជាតិមានលក្ខណះជាអត្តនោម័តដូចជា តិចនិចជាដើមព្រោះតិចនិចតែងប្រប្រឹត្តតាមល្បិចមធ្យោបាយផ្ទាល់តាមបុគ្គល។

ក្នុងអភិវឌ្ឍសហគមន៍យុវជនជាកត្តាសំខាន់បំផុតយុវជនត្រូវមានតួនាទីដូចតទៅ៖ • បង្កឪកាសចូលរួមអភិវឌ្ឍសហគមន៏ • គិតគូរដល់កិច្ចអភិវឌ្ឍសហគមន៍ • រៀបចំខ្លួនត្រៀមដឹកនាំសហគមន៏ • ចូលរួមលប់បំបាត់បាតុភូតអវិជ្ជមានក្នុងសហគមន៏ • បង្កើតភាពក្លាហាន និងឆន្ទះមុះមុត • បង្កើនសមត្ថភាពផលិតភាព • ខិតខំរៀនសូត្រស្វែងរកចំណេះដឹង បំណិនប្រសប់ ចំណេះធ្វើចេះរួមរស់នៅជាមួយគ្នា និងស្មារតីទទួលខុសត្រូវ។

• សាសនា គឺជាពាក្យទូន្មាន ប្រៀនប្រដៅរបស់គ្រូអាចារ្យណាមូយនៅលើលោក។ ឯសង្គមគឺជាក្រុមមនុស្សដែលចាប់ពីមនុស្សពីរនាក់ឡើងទៅហើយរស់នៅរួមគ្នា មានទំនាក់ទំនងនឹងគ្នា ដាក់បញ្ហារួមគ្នា ព្រមទាំងដោះស្រាយរួមគ្នាដើម្បីផលប្រយោជន៏រួម។ ប្រជាជននៅក្នុងស្រុកភូមិជុំវិញវត្តអារាម ជាអ្នកកសាងវត្តអារាម កុដ សាលារៀន សាលាបាលីវិហារ ហើយដែលមានព្រះសង្ឃជាអ្នកថែរក្សា។ រីឯឧបាសក ទាយក ទាយិកាជើងវត្តចាំឃ្លាំមើលការគោរពប្រតិបត្តិធម៌វិន័យរបស់ព្រះសង្ឃក្នុងវត្ត។ ដើម្បីឲ្យវត្តនៅក្នុងភូមិរីកចម្រើនស្ថិតស្ថេរ ប្រជាជនបានបញ្ជូនកូនចៅទៅបួសជាសង្ឃ និងដើម្បីបន្តការដឹកនាំវត្តទៅទៀត។ តួនាទីរបស់វត្តអារាមរួមមានដូចខាងក្រោម ៖ • ជាទីពឹងពាក់របស់ប្រជាជន • ជាមន្ទីរពេទ្យព្យាបាលជំងឺផ្លូវចិត្ត